LỜI NÓI ĐẦU

Với mong muốn xây dựng một hệ thống tài liệu chuẩn mực, dễ tiếp cận và phù hợp với thực hành tại Việt Nam, nhóm tác giả hy vọng bộ sách này sẽ góp phần lan tỏa và thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực siêu âm Cơ Xương Khớp trong y học lâm sàng.

Chúng tôi tin rằng cuốn sách này sẽ trở thành một tài liệu tham khảo hữu ích cho các đồng nghiệp, vừa có tính hệ thống, vừa gắn liền với thực hành hằng ngày, giúp nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị, đem lại lợi ích thiết thực cho người bệnh.

Thay mặt nhóm tác giả
TS.BSNT Nguyễn Thị Như Hoa

SIÊU ÂM DA VÀ TỔ CHỨC DƯỚI DA

1. Cấu trúc mô học bình thường của da và tổ chức dưới da

Độ dày của da từ 1,5 – 4mm tùy vị trí trên cơ thể, gồm 3 lớp: thượng bì (hay biểu bì), trung bì, hạ bì và các phần phụ của da.

2. Siêu âm da và tổ chức dưới da bình thường

Siêu âm da thường dùng đầu dò có tần số cao, lý tưởng trên 20MHz, tuy nhiên da có thể được đánh giá ở đầu dò dải tần số trên 7,5 – 15MHz. Để nhìn rõ hơn da trên siêu âm, bác sĩ có thể bôi một lớp gel dày giữa đầu dò và da có thể tránh hình thành bọt khí nhỏ, làm tăng độ sắc nét của hình ảnh siêu âm.

3. Siêu âm bệnh lý da và tổ chức dưới da

Những bất thường về da, bệnh ở các tổ chức dưới da được phát hiện thông qua siêu âm, bao gồm: các khối u, phù nề tổ chức dưới da, viêm mô tế bào, teo mỡ dưới da, tổn thương do chấn thương, dị vật,…

SIÊU ÂM GÂN CƠ

1. Siêu âm cơ

Cơ là cơ quan lớn nhất của cơ thể con người, chiếm khoảng 25 – 35% tổng trọng lượng cơ thể ở phụ nữ và 40 – 50% ở nam giới. Trên siêu âm cơ khá dễ phân biệt với các thành phần bên trong như mỡ, da, xương và mạch máu. Cơ là phần giảm âm, với các đốm tăng âm của màng trong cơ.

2. Siêu âm gân

Gân là phần kết nối giữa cơ và xương. Gân cấu tạo từ collagen typ 1 (90 – 95%) được nhúng trong chất nền ngoại bào dai, chắc tương tự như xương. Trên lát cắt dọc của siêu âm các cấu trúc liên kết của gân là những đường tăng âm song song rất gần nhau, trên lát cắt ngang gân gồm nhiều những chấm tăng âm sáng liên tiếp rất dễ quan sát.

SIÊU ÂM XƯƠNG VÀ KHỚP

1. Siêu âm xương

Tất cả các xương đều có hai phần là màng xương và tủy xương. Các xương dài vỏ xương thường mỏng hơn tủy xương nhưng trong bệnh xương thủy tinh bỏ xương rất dày, tủy xương thưa. Trên siêu âm ranh giới giữa mô mềm và vỏ xương là phần tăng âm mạnh vì tính cản âm mạnh của xương. Xương là đường tăng âm sáng liên tục với bóng tăng âm mạnh, nông phía sau.

2. Siêu âm khớp

Dựa vào cấu trúc giải phẫu, khớp chia làm 3 nhóm: khớp sợi xơ, khớp sụn và khớp hoạt dịch. Qua hình ảnh siêu âm có thể phát hiện các thay đổi bệnh lý về khớp.

TỔNG QUAN SIÊU ÂM THẦN KINH NGOẠI BIÊN

1. Mô học thần kinh bình thường

Mô thần kinh gồm có nơron thần kinh và các tế bào thần kinh đệm. Chức năng của mô thần kinh là tiếp nhận, phân tích và dẫn truyền xung động thần kinh.

2. Siêu âm thần kinh bình thường

Hầu hết các dây thần kinh ngoại biên bao gồm cả thần kinh tự động đều có thể quan sát được trên siêu âm. Trước khi siêu âm thần kinh ngoại vi cần phải nắm chắc vị trí giải phẫu của từng dây thần kinh.

3. Bệnh lý dây thần kinh

Các bệnh lý dây thần kinh thường gặp bao gồm: bất thường bẩm sinh, khối u xơ mỡ lành tính dây thần kinh giữa, hội chứng chèn ép thần kinh, chấn thương, viêm khớp dạng thấp và các bệnh lý nhiễm trùng, u và các tình trạng giống u.

SIÊU ÂM KHỚP VAI

1. Giải phẫu

Khớp vai bao gồm xương, khớp, dây chằng, gân cơ quanh khớp, các túi hoạt dịch, mạch máu và thần kinh.

2. Các lát cắt siêu âm khớp vai

Sử dụng đầu dò Linear tần số 7,5 – 12MHz khảo sát bệnh nhân ở tư thế ngồi, vị trí thấp hơn bác sĩ, qua đó đánh giá các tổn thương tại khớp, gân và dây chằng quanh khớp vai, tìm ra tổn thương khi thay đổi tư thế bệnh nhân.

3. Siêu âm bệnh lý khớp vai

Các bệnh lý khớp vai có thể chẩn đoán qua siêu âm bao gồm: bệnh lý gân chóp xoay, gân cơ nhị đầu, các túi hoạt dịch khớp vai, khớp ổ chảo cánh tay, khớp cùng vai đòn, khớp ức – đòn, dây chằng khớp vai, tổn thương thần kinh trên vai, chấn thương, sau phẫu thuật khớp vai,…

SIÊU ÂM KHUỶU TAY

1. Giải phẫu

Khớp khuỷu là một khớp phức hợp, gồm 3 mặt khớp chính: khớp cánh tay – trụ, khớp cánh tay – quay và khớp quay – trụ trên. Hệ thống dây chằng tại khớp khuỷu gồm 4 phần chính: phức hợp dây chằng bên ngoài, dây chằng bên trụ, dây chằng vòng và dây chằng vuông. Các cơ quanh khớp khuỷu được chia thành 4 nhóm theo vị trí giải phẫu: nhóm cơ phía trước, sau, ngoài và trong. Khuỷu tay là một khớp hoạt dịch, được bao bọc bởi một bao khớp chắc và xơ. Ba dây thần kinh chính liên quan gồm thần kinh quay, trụ và giữa.

2. Các mặt cắt siêu âm khớp khuỷu

Có 4 vị trí siêu âm khớp khuỷu: mặt trước, mặt trong, mặt ngoài và mặt sau. Ở mỗi vị trí, cách thức siêu âm sẽ khác nhau.

3. Siêu âm bệnh lý khớp khuỷu

Các bệnh lý khớp khuỷu có thể chẩn đoán qua siêu âm bao gồm: bệnh lý bao hoạt dịch, các túi hoạt dịch vùng khuỷu, rách đầu xa gân cơ nhị đầu, tổn thương gân cơ tam đầu, viêm điểm bám gân duỗi chung, viêm điểm bám gân gấp chung, bệnh lý dây chằng, tổn thương thần kinh giữa, thần kinh quay, hội chứng đường hầm thần kinh trụ, thoái hóa, gãy xương,…

SIÊU ÂM CỔ TAY

1. Giải phẫu

Cổ tay là một khớp có cấu trúc phức tạp, thực hiện các động tác gập duỗi, sấp ngửa, nghiêng quay. Khớp cổ tay gồm 15 xương, 20 diện khớp và 35 cấu trúc dây chằng khác nhau.

2. Các lát cắt cơ bản siêu âm khớp cổ tay

Sử dụng đầu dò Linear nhỏ tần số 6 – 12MHz hoặc đầu dò Hockey tần số cao 8 – 18MHz để thăm khám mô mềm. Cần tập trung vào vùng có triệu chứng lâm sàng, đồng thời khảo sát toàn diện để tránh bỏ sót tổn thương.

3. Các bệnh lý vùng cổ tay trên siêu âm

Bao gồm bệnh lý khớp, gân và cơ vùng cổ tay, bệnh lý thần kinh, phức hợp sụn sợi tam giác và các khối phần mềm vùng cổ tay.

SIÊU ÂM KHỚP BÀN NGÓN TAY

1. Giải phẫu

Vùng bàn tay bao gồm hệ thống khớp, dây chằng, gân gấp, gân duỗi, cơ và hệ thống thần kinh chi phối.

2. Các lát cắt siêu âm cơ bản

Thực hiện các lát cắt ngang và dọc tại mặt gan tay và mặt mu tay của khớp bàn ngón, khớp ngón gần và khớp ngón xa. Thường sử dụng đầu dò nông tần số 5 – 12MHz.

3. Các tổn thương thường gặp trên siêu âm khớp bàn ngón tay

Bao gồm viêm màng hoạt dịch, bệnh lý gân gấp, gân duỗi, dây chằng, thần kinh và các bệnh lý khác.